Khoá Linux miễn phí nên học trước khi SSH vào máy chủ của khách

Năm 2020, Linux Foundation công bố khoá Linux miễn phí của mình trên edX đã vượt một triệu lượt ghi danh. Đông người học chưa chắc đã có nghĩa là khoá dạy tốt. Nhưng nó cho thấy Introduction to Linux (LFS101) là điểm xuất phát quen thuộc của rất nhiều kỹ sư trước khi họ đụng vào máy chủ thật.

Với FDE, máy chủ thật thường là máy chủ của khách. Thử hình dung bạn SSH vào một VM trong mạng nội bộ của khách: không có IDE quen tay, không có đồng nghiệp DevOps ngồi cạnh, còn deployment phải chạy được trước buổi demo chiều nay. Lúc ấy, biết dùng dòng lệnh không còn là chuyện biết thêm thì tốt.

Ai làm khoá này, và nó dành cho ai?

LFS101 do Linux Foundation Education xây dựng, ở cấp độ beginner, học online theo tốc độ riêng. Trên edX, khoá có tên “LinuxFoundationX: Introduction to Linux”. Mục tiêu ghi rõ: cho người học kiến thức đủ để làm việc với Linux, cả qua giao diện đồ hoạ lẫn dòng lệnh.

Khoá viết cho người đã dùng máy tính thành thạo nhưng ít hoặc chưa từng làm với Linux. Rất nhiều kỹ sư phần mềm đúng như thế: code giỏi trên macOS hay Windows, deploy bằng nút bấm trên một nền tảng cloud, rồi lúng túng khi phải tự tìm xem vì sao một service chết trên máy Linux trần.

Theo trang chính thức, khoá miễn phí, có khoảng 60 giờ học liệu và cho truy cập 90 ngày. Nội dung được sửa thường xuyên: đến tháng 9/2020 khoá đã sang ấn bản thứ sáu. Tháng 10/2024, Linux Foundation ra thêm bản tiếng Nhật LFS101-JP, cũng miễn phí và dài khoảng 60 giờ.

Những chương nào thật sự đáng học với FDE?

Trong đề cương có sáu chương gắn thẳng với việc ở chỗ khách: Command Line Operations, Processes, File Operations, Network Operations, Bash scripting và Local Security Principles. Cách dễ nhất để thấy mỗi chương dùng vào lúc nào là đi qua một sự cố giả định, kèm những lệnh bạn nên gõ quen tay.

Bạn vừa deploy một agent xử lý tài liệu lên máy chủ của khách, và khách báo API không trả lời. Câu hỏi đầu tiên: process có còn chạy không? Đây là việc của chương Processes: ps aux | grep <tên-service> cho biết process còn sống hay không, còn systemctl status <tên-service> cho biết trạng thái và lần khởi động lại gần nhất nếu service chạy dưới systemd.

Câu tiếp theo: log nằm ở đâu, file cấu hình có bị ghi đè không? Đó là File Operations. journalctl -u <tên-service> -n 50 hoặc tail -n 50 <đường-dẫn-log> cho bạn 50 dòng log cuối, còn ls -l <file-cấu-hình> cho biết file được sửa lần cuối lúc nào và bởi tài khoản nào.

Câu sau cùng: service có nghe đúng cổng không, có bị chặn không? Đó là Network Operations. ss -tlnp liệt kê các cổng đang mở, còn curl -v http://localhost:<cổng> cho biết service có trả lời ngay trên máy hay không. Nếu curl trên máy chạy được mà từ ngoài gọi vào thì không, nhiều khả năng lỗi nằm ở mạng hoặc tường lửa chứ không phải ở code.

Nếu khách chỉ cấp cho bạn một tài khoản bị giới hạn quyền, chương Local Security Principles là chỗ nên đọc kỹ. Gõ id để xem tài khoản thuộc nhóm nào, sudo -l để biết mình được chạy lệnh nào với quyền cao hơn, rồi mới xin thêm quyền.

Sửa xong, bạn sẽ không muốn lần cập nhật nào cũng gõ tay từng ấy bước. Lúc đó Bash scripting mới cho thấy giá trị.

Ba thói quen nên tập trong lúc học

Khoá cho bạn công cụ. Biến công cụ thành quy trình là phần bạn phải tự xây trong 60 giờ học. Thói quen đầu tiên: làm mọi bài tập qua terminal, tốt nhất là SSH vào chính VM của bạn, vì ở chỗ khách bạn gần như chỉ có cách đó.

Thói quen thứ hai: coi chẩn đoán là một chuỗi câu hỏi theo thứ tự chứ không phải đoán mò. Process, rồi file, rồi mạng, rồi quyền. Học xong mỗi chương, hãy ghi bước tương ứng cùng vài lệnh như ở trên vào checklist của riêng bạn. Hết khoá, bạn có sẵn một quy trình để mang theo.

Thói quen thứ ba: việc gì phải làm tay đến lần thứ hai thì viết thành script. Một script Bash ngắn chạy systemctl status, in vài dòng log cuối rồi kiểm tra cổng bằng ss là thứ bạn dùng lại được ở hết khách này sang khách khác. Nó cũng giúp bạn đỡ rối khi đang bị hối trước giờ demo.

Học theo thứ tự nào, trong bao lâu?

Có 60 giờ học liệu và 90 ngày truy cập. Nếu chia đều cho 12 tuần thì mỗi tuần khoảng 5 giờ. Mức này vừa sức một kỹ sư đang đi làm, miễn là bạn đặt lịch cố định ngay từ ngày đăng ký.

Có ba lỗi người học hay mắc. Phổ biến nhất là chỉ xem video mà không gõ lệnh, nên tuần sau đã quên gần hết. Kế đến là tiêu nhiều giờ vào các chương desktop và giao diện đồ hoạ, vốn ít khi dùng tới trên máy chủ của khách. Cuối cùng là học dồn một cuối tuần rồi bỏ đó cho đến khi hết 90 ngày truy cập.

Nếu ngày nào bạn cũng mở terminal, không cần học theo thứ tự: lướt nhanh phần GUI và cài đặt, vào thẳng sáu chương kể trên. Dù học kiểu nào, hãy dựng một VM Linux của riêng bạn và gõ lại mọi lệnh, kể cả những lệnh bạn nghĩ mình đã biết.

Học xong LFS101, bước tiếp theo mà chính Linux Foundation gợi ý là LFS201, Essentials of Linux Systems Administration. Khoá này lên edX từ năm 2015, dành cho người đã xong LFS101. Nếu bạn từng vận hành máy chủ Linux production thì LFS101 quá cơ bản; nên bắt đầu luôn từ LFS201.

Biến khoá học thành điểm cộng khi xin việc

Năm 2020, học hết khoá không mất tiền; chứng chỉ có xác minh là tuỳ chọn và phải trả phí. Có chứng chỉ thì tốt, nhưng thứ thuyết phục hơn là bằng chứng rằng bạn làm được việc. Hãy đưa script chẩn đoán lên GitHub, kèm README kể lại một sự cố bạn tự giả lập và cách bạn lần ra nguyên nhân.

Khi đọc mô tả công việc FDE, hãy để ý những cụm như triển khai trong môi trường của khách, on-prem hay làm việc thành thạo với Linux. Gặp những cụm này, bạn nên ghi vào CV một dòng cụ thể, chẳng hạn đã viết script Bash để chẩn đoán service trên máy chủ Linux. Dòng đó có sức nặng hơn một cái tên khoá học.

Ở chỗ khách, chẳng ai hỏi bạn đã học khoá nào. Họ chỉ thấy bạn mất năm phút hay năm tiếng mới tìm ra vì sao service không chạy.